Yr hyn y gwnaethom fwrw golwg arno

Yn 2017, fe gyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei bwriad i gyflawni sector cyhoeddus carbon niwtral erbyn 2030. Yn 2021, fe weithredodd Llywodraeth Cymru yn fwy ffurfiol trwy sefydlu uchelgais cyfunol ar gyfer
sector cyhoeddus sero net erbyn 2030.

Fe gyhoeddom ni adroddiad ar gynnydd yn 2022 gan ganfod ‘ansicrwydd amlwg’ y byddai cyrff cyhoeddus yn gwireddu’r uchelgais cyfunol. Fe wnaethom bum galwad i weithredu. Roedd y rhain yn ymwneud ag arweinyddiaeth, cyfeiriad strategol, data, cyllid, a sgiliau.

Mae’r adroddiad diweddaraf hwn yn bwrw golwg lefel-uchel ar yr hyn sydd wedi digwydd ers 2022. Nid ydym wedi archwilio dulliau cyrff cyhoeddus yn fanwl nac wedi archwilio eu penderfyniadau ynglŷn â gwariant.

Pam fod hyn yn bwysig

Mae newid hinsawdd yn un o heriau diffiniol y byd, ac fe ddatganodd Llywodraeth Cymru ei bod hi’n argyfwng ar yr hinsawdd yng Nghymru yn 2019. Un o’r ffyrdd allweddol o liniaru effeithiau newid hinsawdd yw lleihau allyriadau carbon.

Fe rybuddiodd Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig yn ddiweddar bod ymdrechion y byd i leihau allyriadau carbon yn beryglus o bell oddi ar y trywydd iawn. Gall y sector cyhoeddus arwain trwy esiampl o ran lleihau allyriadau a bod yn sbardun ar gyfer newidiadau ehangach yn yr economi a chymdeithas.

Yr hyn yr ydym wedi’i ganfod

Mae hi bellach yn hynod annhebygol y bydd y sector cyhoeddus yn gwireddu’r uchelgais cyfunol. Er bod nifer o enghreifftiau o newidiadau sy’n berthnasol i’n galwadau ni i weithredu, ar y cyfan, ni chynyddwyd y cyflymder fel y galwon ni amdano yn 2022.

Daethom ni i’r casgliad hwn am y rhesymau canlynol:

• Mae datgarboneiddio bellach yn flaenoriaeth is i gyrff cyhoeddus, yn rhannol oherwydd pwysau ariannol. Nid yw wedi cael ei wreiddio’n llawn mewn prosesau penderfynu o ddydd i ddydd, ac nid yw cyrff cyhoeddus yn gwneud digon i weithio gyda’i gilydd.
• Mae’r uchelgais cyfunol wedi bod yn ysgogiad i weithredu ond mae wedi’i ddiffinio’n wael ac wedi cael ei feirniadu am fod yn ‘anghyraeddadwy’. Mae ar gyrff cyhoeddus eisiau mwy o help i drosi
  Trywydd Sector Cyhoeddus Llywodraeth Cymru (y trywydd) yn gamau gweithredu. Ac nid yw Llywodraeth Cymru’n gwirio a yw cyrff cyhoeddus yn cyrraedd y cerrig milltir yn y trywydd.
• Mae rhagor o gyrff cyhoeddus bellach yn rhan o system Llywodraeth Cymru ar gyfer adrodd ar allyriadau carbon ac mae rhai bylchau mewn data wedi cael eu llenwi. Mae’r allyriadau yr adroddir arnynt wedi cynyddu ond nid yw data am dueddiadau’n adrodd y stori lawn gan bod y gwelliannau hyn o ran y cyrff sy’n adrodd a’r hyn yr adroddir arno wedi chwarae rhan. Ac mae gan gyrff cyhoeddus bryderon ynghylch ansawdd peth o’r data oherwydd dulliau cyfrifo cyfredol.
• Cyfyngedig yw’r cynnydd a wnaed ar y cyfan gan gyrff cyhoeddus i ddeall faint fydd datgarboneiddio’n ei gostio. Lle datblygwyd cynlluniau tymor agos wedi’u costio, maent yn amrywio o ran eu hansawdd ac fe hoffai cyrff gael mwy o sicrwydd ynghylch cyllid yn y dyfodol. A lle mae cyrff cyhoeddus wedi amcangyfrif y gost dros y tymor hwy, roedd rhai’n dweud ei bod yn anfforddiadwy. Dim ond un rhan o’r gwariant y mae ei angen i wireddu uchelgeisiau sero net ehangach Llywodraeth Cymru ac addasu i newid hinsawdd yw datgarboneiddio’r sector cyhoeddus.
• Mae cyrff cyhoeddus wedi adnabod bylchau mewn sgiliau datgarboneiddio ond nid oes ganddynt ddealltwriaeth lawn am eu hanghenion. Mae capasiti mewnol yn aml yn gyfyngedig i dimau bychain, arbenigol ac mae cyrff cyhoeddus yn dibynnu ar ymgynghorwyr a Gwasanaeth Ynni Llywodraeth Cymru i lenwi bylchau.

Yr hyn yr ydym yn ei argymell

Mae ein hargymhellion yn canolbwyntio ar Lywodraeth Cymru yn ei rôl arwain. Maent yn ymdrin ag eglurhau a chefnogi’r cyfeiriad strategol, gwella’r modd yr adroddir ar allyriadau carbon, a chymorth ar gyfer cynllunio ariannol gwell.

Mae cyrff cyhoeddus yn gyfrifol am eu gweithrediadau eu hunain. Felly, rydym hefyd yn argymell eu bod yn defnyddio’r rhestr wirio yr ydym ni wedi’i datblygu i fyfyrio ynghylch eu dull eu hunain.