Diabetes yw un o'r heriau iechyd hirdymor mwyaf sy'n wynebu GIG Cymru. Mae mwy o bobl yn byw gyda'r cyflwr, mae costau'n codi, ac mae gwasanaethau o dan bwysau cynyddol. Yn ogystal â helpu pobl â diabetes, mae angen i'r GIG atal mwy o bobl rhag ei ddatblygu yn y dyfodol.

Rydym yn cynllunio dau adolygiad o ddiabetes ar draws GIG Cymru yn ystod 2026 a 2027. Mae'r erthygl hon yn esbonio pam rydym yn edrych ar ddiabetes a materion y bydd ein gwaith yn eu harchwilio.

Ynglŷn â diabetes

Mae diabetes yn gyflwr difrifol lle mae lefelau siwgr yn y gwaed yn rhy uchel. Fel arfer fe'i dosbarthir fel Math 1 neu Math 2, er bod ffurfiau llai cyffredin yn cynnwys diabetes beichiogrwydd yn ystod beichiogrwydd.

• Mae diabetes math 1 yn gyflwr awtoimiwn sy'n golygu na all y corff gynhyrchu inswlin. Mae inswlin yn helpu'r corff i reoli lefelau siwgr yn y gwaed.
• Mae diabetes math 2 yn fwy cyffredin ac yn digwydd pan nad yw'r corff yn cynhyrchu digon o inswlin neu pan nad yw inswlin yn gweithio'n iawn. Mae achosion math 2 yn cynnwys ffactorau genetig, ffordd o fyw ac amgylcheddol fel ardaloedd adeiledig sy'n atal ymarfer corff. Gellir oedi neu atal math 2.

Gall diabetes gael effaith fawr ar iechyd a lles pobl os nad yw'n cael ei reoli'n dda. Gall arwain at gymhlethdodau difrifol sy'n effeithio ar y llygaid, arennau, nerfau, calon, a rhannau eraill o'r corff (Arddangosyn 1). Mae rhagor o wybodaeth am ddiabetes, ei gymhlethdodau, a byw gyda'r cyflwr ar gael gan yr elusen genedlaethol Diabetes UK.

Arddangosyn 1: sut y gall diabetes effeithio ar y corff

Ffynhonnell: Archwilio Cymru gan ddefnyddio gwybodaeth sydd ar gael gan NHS.uk  

Mae mwy o bobl yn wynebu diabetes

Mae nifer y bobl sy'n byw gyda diabetes yng Nghymru wedi cynyddu'n sylweddol dros y blynyddoedd diwethaf. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn adrodd bod nifer yr oedolion â diabetes wedi cynyddu tua 40% rhwng 2009-10 a 2021-22 (Arddangosyn 2).

Ffynhonnell: Iechyd Cyhoeddus Cymru

Heb ei atal yn effeithiol, mae nifer y bobl sy'n byw gyda diabetes yn debygol o gynyddu ymhellach. Mae amcanestyniadau cyfredol yn awgrymu y gallai fod tua 266,000 o oedolion yn byw gyda'r cyflwr (un o bob 10) erbyn 2035-36.

Gallai lefelau cynyddol o ordewdra mewn plentyndod gynyddu'r nifer hyd yn oed yn gyflymach. Yn wir, mae'r data diweddaraf yn dangos bod nifer yr oedolion â diabetes eisoes yn cynyddu'n gyflymach nag a ragwelwyd yn flaenorol, gyda thua 230,000 yn adrodd bod ganddynt ddiabetes yn 2025 (Arddangosyn 2).

Mae llawer o bobl eraill mewn perygl o ddatblygu diabetes. Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru yn awgrymu y gallai tua 59,000 o bobl fod â diabetes Math 2 ond heb gael diagnosis ar hyn o bryd. Ac mae gan bron i 270,000 o bobl â chyflwr cyn-ddiabetes, gyda lefelau siwgr yn y gwaed yn uwch na'r arfer ac yn eu rhoi mewn perygl uwch o ddatblygu'r cyflwr. Yn gyffredinol, credir bod tua un o bob pump o oedolion yn byw gyda diabetes neu gyflwr cyn-ddiabetes ar hyn o bryd.

Mae costau'n cynyddu ac mae'r GIG yn ei chael yn anodd blaenoriaethu camau atal

Mae Diabetes UK yn amcangyfrif bod y cyflwr ar hyn o bryd yn costio tua £501 miliwn i fyrddau iechyd yng Nghymru bob blwyddyn, yn seiliedig ar ffigurau 2022. Mae hyn tua 5% o gyfanswm gwariant refeniw byrddau iechyd o £10.5 biliwn.

Mae dros hanner y £501 miliwn yn gysylltiedig â rheoli cymhlethdodau (Arddangosyn 3).

Arddangosyn 3: dadansoddiad o gost gyfredol diabetes yng Nghymru yn 2022

Mae Diabetes UK wedi rhagweld y gallai cost diabetes gynyddu i fwy na £800 miliwn bob blwyddyn erbyn 2035 os bydd y tueddiadau presennol yn parhau. Mae Arddangosyn 4 yn dangos dadansoddiad o’r costau amcangyfrifedig a rhagamcanedig presennol yn ôl bwrdd iechyd.

Arddangosyn 4: amcangyfrif o gost diabetes yn ôl bwrdd iechyd yn 2021 a'r gost a ragwelir yn 2035 (£ miliwn)

Ffynhonnell: Cyflwyniad Archwilio Cymru o'r ffigurau a adroddwyd gan Diabetes UK

Nodyn: nid ydym wedi archwilio'r ffigurau a gyflwynwyd, ac nid yw'r ffigurau'n dod i gyfanswm oherwydd talgrynnu.

Mae'r rhan fwyaf o’r gwariant wedi'i gyfeirio at drin diabetes a rheoli ei gymhlethdodau yn hytrach nag atal. Dim ond cyfran fach sy'n mynd tuag at atal diabetes rhag datblygu yn y lle cyntaf.

Mae atal yn hanfodol ar gyfer gwella canlyniadau iechyd a lleihau'r galw yn y dyfodol. Nod polisïau a rhaglenni cenedlaethol yw cefnogi ffyrdd iachach o fyw, mynd i'r afael â gordewdra, a helpu pobl sydd â risg uwch o ddatblygu diabetes Math 2. Fodd bynnag, mae gweithredu’r uchelgais hon yn dal i fod yn heriol.

Rhaid i'r GIG, yn ogystal â'i bartneriaid sector cyhoeddus, gydbwyso manteision hirdymor buddsoddi mewn atal yn erbyn pwysau uniongyrchol ar adnoddau ariannol a chapasiti, gan gynnwys y galw cynyddol gan gleifion sydd angen triniaeth heddiw. Hefyd, mae rhaglenni atal diabetig penodol yn aml yn dibynnu ar gyllid tymor byr, nid ydynt bob amser yn cyrraedd y boblogaeth lawn, a gall gymryd blynyddoedd i weld yr effaith.

Er nad yw'r materion hyn yn unigryw i ddiabetes, maent yn bwysig o ystyried y cynnydd a ragwelir yn nifer y bobl sy'n byw gyda diabetes a faint y bydd hyn yn ei gostio i GIG Cymru. Mae hyn heb ystyried y gost ehangach i'r economi oherwydd salwch.

Nid yw pryderon am wasanaethau diabetes yng Nghymru yn newydd

Nododd adolygiad yn 2003 gan y Comisiwn Archwilio yng Nghymru nifer o broblemau, gan gynnwys gwaith cyfyngedig i atal diabetes, bylchau mewn gofal, gwahaniaethau mewn mynediad at wasanaethau, prinder staff, cydlynu gwael rhwng gofal sylfaenol a gwasanaethau ysbyty, a diffyg data i gefnogi cynllunio a gwella.

Mae gan Gymru fframwaith polisi sydd wedi'i ddatblygu'n dda ar gyfer diabetes. Mae Datganiad Ansawdd ar gyfer Diabetes Llywodraeth Cymru yn nodi sut olwg ddylai fod ar wasanaethau diabetes da. Mae'n gosod disgwyliadau ar gyfer GIG Cymru ac fe'i cefnogir gan lwybrau cenedlaethol sy'n disgrifio'r dull a argymhellir o fesurau gofal a pherfformiad. Mae hefyd yn cael ei gefnogi gan rwydweithiau sy'n dod â chlinigwyr ac arbenigwyr eraill ynghyd.

Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru hefyd yn arwain dwy raglen genedlaethol: y rhaglen Datrys Diabetes Gyda’n Gilydd a Rhaglen Atal Diabetes Cymru Gyfan. Nod y ddwy yw gwella canlyniadau iechyd drwy atal diabetes a nodi pobl sydd mewn perygl yn gynharach.

Canfu gwerthusiad diweddar o Raglen Atal Diabetes Cymru Gyfan ganlyniadau cadarnhaol, gan gynnwys lefelau siwgr gwaed is ymhlith cyfranogwyr. Fodd bynnag, roedd y gwerthusiad yn cydnabod heriau wrth sicrhau bod y rhaglen yn cyrraedd pobl yn gyson ac yn darparu manteision hirdymor.

Ugain mlynedd ar ôl adolygiad y Comisiwn Archwilio yng Nghymru, cododd Adolygiad Trawsbleidiol Cymru Gyfan y Senedd ar Ddiabetes lawer o'r un pryderon. Bydd darganfod pam mae'r materion hyn yn parhau, er gwaethaf sylw polisi parhaus, yn rhan bwysig o'n gwaith.

Mae gofal yn amrywio ledled Cymru

Mae gwahaniaethau mewn gofal diabetes ledled Cymru yn dal i fod yn broblem allweddol. Mae data o'r Archwiliad Diabetes Cenedlaethol, sy'n cael ei redeg gan NHS England, yn dangos gwahaniaethau clir rhwng byrddau iechyd yng nghyfran y cleifion sy'n derbyn pob un o'r wyth gwiriad iechyd blynyddol a argymhellir gan y Sefydliad Cenedlaethol dros Ragoriaeth Iechyd a Gofal (NICE).

Mae'r gwiriadau hyn yn helpu pobl i reoli eu diabetes a lleihau'r risg o gymhlethdodau (Arddangosyn 5). Darperir archwiliad pellach am broblemau llygaid drwy raglen Sgrinio Llygaid Diabetig Cymru sy’n cael ei rhedeg gan Iechyd Cyhoeddus Cymru.

Arddangosyn 5: Gwiriadau iechyd blynyddol a argymhellir gan NICE ar gyfer pobl â diabetes.

Ffynhonnell: Cyflwyniad Archwilio Cymru o wiriadau a argymhellir gan NICE

Canfu archwiliad diabetes cenedlaethol 2024-25 amrywiad eang yng nghyfran y cleifion sy'n derbyn pob un o'r wyth gwiriad iechyd blynyddol. Roedd y cyfraddau yn amrywio o 33% ym Mwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr i 43% ym Mwrdd Iechyd Addysgu Powys.

Gwiriadau swyddogaeth y traed a'r arennau oedd y lleiaf tebygol o gael eu cwblhau ledled Cymru gyfan. Roedd y cyfraddau yn amrywio o 53% ar gyfer gwiriadau traed i 58% ar gyfer gwiriadau swyddogaeth yr arennau.

Roedd gwahaniaethau rhwng grwpiau cleifion hefyd. Dim ond 20% o bobl â diabetes Math 1 a gafodd bob un o'r wyth gwiriad, o'i gymharu â 37% o bobl â Math 2.

Mae'r system yn dibynnu ar ddata cryf, llywodraethu da, a digon o staff

Mae llawer o sefydliadau yn chwarae rôl wrth atal a rheoli diabetes. Mae'r rhain yn cynnwys Llywodraeth Cymru, byrddau iechyd, Iechyd Cyhoeddus Cymru, y Rhwydwaith Clinigol Strategol ar gyfer Diabetes, Iechyd a Gofal Digidol Cymru, a llywodraeth leol.

Tynnodd Adolygiad Trawsbleidiol Cymru Gyfan y Senedd 2023 sylw at yr angen am drefniadau llywodraethu clir i helpu i ysgogi gwelliant ar draws y system.

Mae'r dystiolaeth a welsom hyd yma hefyd yn tynnu sylw at brinder staff parhaus, a phroblemau gydag ansawdd y data y mae cyrff yn ei gadw ar draws gwahanol systemau. Gall y materion hyn ei gwneud hi'n anoddach monitro perfformiad, targedu adnoddau yn effeithiol, a dangos gwerth am arian.

Yn y cyfamser, gall offer digidol fel MyDESMOND, y Modiwl Archwilio Diabetes a Mwy a'r Nodyn Ymgynghori Diabetes helpu pobl i reoli eu cyflwr, cynyddu ymgysylltiad cleifion, a gwella rhannu gwybodaeth. Ond nid yw'r offer hyn yn cael eu defnyddio'n gyson eto.

Beth fyddwn ni'n edrych arno

Bydd ein gwaith yn edrych yn fanylach ar ba mor dda y mae GIG Cymru yn atal diabetes, cefnogi pobl sy'n byw gyda'r cyflwr, a darparu gwasanaethau cynaliadwy ar gyfer y dyfodol.

Byddwn yn ystyried y materion y mae byrddau iechyd yn eu hwynebu wrth ddarparu gwasanaethau diabetes, a'r camau y maent yn eu cymryd i'w goresgyn. 

Bydd y cyntaf o'n hadolygiadau yn canolbwyntio ar reoli diabetes. Rydym yn disgwyl cyhoeddi canfyddiadau yng Ngwanwyn 2027, i ddechrau trwy adroddiadau ar gyfer pob bwrdd iechyd.

Bydd yr ail adolygiad yn canolbwyntio ar atal y rhai sydd mewn perygl rhag datblygu diabetes. Bydd y gwaith hwn yn dechrau ddiwedd 2027.

Ar draws y ddau adolygiad, rydym am dynnu sylw at yr hyn sy'n gweithio'n dda a lle gallai gwasanaethau wella. Rydym am i'n gwaith helpu byrddau iechyd i wella gofal diabetes, fel y gall pobl â diabetes fyw bywydau iachach a mwy annibynnol.

Rydym hefyd eisiau sicrhau bod arian cyhoeddus yn cael ei ddefnyddio'n dda i gyflawni'r canlyniadau gorau posibl i gleifion.

Y tu hwnt i'r GIG, byddwn hefyd yn ystyried a ddylai ein blaenraglen waith edrych ar sut mae'r sector cyhoeddus ehangach yn cefnogi ffyrdd iachach o fyw.