Mae angen arweinyddiaeth genedlaethol gryfach a chliriach ar frys i wella gwasanaethau canser, ynghyd â mwy o bwyslais ar atal, yn ôl adroddiad gan yr Archwilydd Cyffredinol

Mae'r adroddiad, a gyhoeddwyd heddiw, yn archwilio cydlyniad y trefniadau cenedlaethol i ysgogi gwelliannau mewn gwasanaethau canser yng Nghymru.

Canfu’r adroddiad, er gwaethaf mwy o fuddsoddi, fod methiant parhaus i gyrraedd y targed perfformiad cenedlaethol, sef y dylai 75% o gleifion canser ddechrau eu triniaeth gyntaf o fewn 62 diwrnod. Nid yw’r un bwrdd iechyd wedi cyrraedd y targed ers mis Awst 2020, ac nid yw’r targed erioed wedi'i gyrraedd ar lefel Cymru gyfan. Gwaethygodd y perfformiad wedi'r pandemig ac mae wedi bod yn sefydlog ers dechrau 2022 gyda rhwng 52% a 61% yn dechrau ar eu triniaeth o fewn yr amser targed. Mae amseroedd aros ar gyfer rhai mathau o ganser (canserau gastroberfeddol is, gynaecolegol ac wrolegol) yn arbennig o hir, ac mae rhai cleifion yn aros dros 100 diwrnod i ddechrau triniaeth.

Mae canfod a chael diagnosis cynnar yn allweddol i oroesi’r rhan fwyaf o ganserau. Mae sgrinio yn chwarae rhan hanfodol wrth ganfod yn gynnar. Yn gadarnhaol, mae'r rhaglen sgrinio’r coluddyn genedlaethol wedi ehangu i gynnwys mwy o bobl gan ddefnyddio prawf mwy sensitif. Mae yna gyfleoedd i gynyddu'r nifer sy'n manteisio ar sgrinio'r fron a sgrinio serfigol ac i wneud penderfyniad am raglen sgrinio'r ysgyfaint genedlaethol.

Mae canlyniadau goroesi canser yng Nghymru wedi gwella dros y blynyddoedd diwethaf, ond maent yn dal yn wael o'u cymharu â gwledydd eraill. Cymru sydd â'r gyfradd uchaf ond un o farwolaethau canser yn y DU ar ôl yr Alban. Mae cyfraddau goroesi yn waeth i bobl sy'n byw mewn ardaloedd difreintiedig o gymharu ag ardaloedd mwy cefnog.

Mae'r galw cynyddol am ddiagnosis a thriniaeth canser yn her sylweddol i GIG Cymru. Mae nifer y canserau sydd newydd gael diagnosis wedi cynyddu 22% rhwng 2002 a 2021. Mae nifer yr atgyfeiriadau lle amheuir canser hefyd wedi cynyddu. Mae'r atgyfeiriadau hynny'n creu'r galw er bod mwy nag 84% o gleifion sy'n cael eu cyfeirio pan fo amheuaeth bod canser arnynt yn darganfod wedyn nad oes ganddynt ganser.

Mae heriau hefyd yn gysylltiedig â bylchau mewn capasiti staffio.

Mae'r rhestr aros ar gyfer diagnosis a thriniaeth canser wedi parhau i gynyddu. Mae Llywodraeth Cymru eisiau i'r rhestr aros ddychwelyd i lefelau cyn y pandemig. Fodd bynnag, mae'r adroddiad yn dangos bod hyn yn annhebygol heb gynnydd sylweddol mewn diagnosis a thriniaeth.

Mae ymdrin â'r heriau sy'n wynebu gwasanaethau canser yng Nghymru yn gofyn am arweinyddiaeth genedlaethol gref a chlir. Fodd bynnag, mae'r adroddiad yn cyfeirio at wendidau yn y maes hwn ac yn benodol at ddiffyg eglurder ynghylch statws Cynllun Gwella Canser Cymru a lansiwyd yn 2023. Mae hefyd yn galw am fwy o eglurder ynghylch priod rolau Llywodraeth Cymru a Gweithrediaeth y GIG wrth oruchwylio a chefnogi gwelliant.

Gellir atal tua phedwar o bob deg canser bob blwyddyn yng Nghymru. Mae cyfleoedd sylweddol i achub bywydau a lleihau'r pwysau ar adnoddau'r GIG drwy ymdrin â ffactorau ffordd o fyw sy'n cynyddu'r risg y bydd rhai mathau o ganser yn digwydd yn y man cyntaf. Mae'r cyfleoedd hynny'n mynd y tu hwnt i atal canser oherwydd bod llawer o'r ffactorau risg ffordd o fyw ar gyfer canser hefyd yn ffactorau risg ar gyfer prif gyflyrau eraill sy'n effeithio ar les pobl ac yn defnyddio llawer iawn o adnoddau'r GIG.