Dros gyfnod o dair blynedd gwariodd Cyngor Tref Penmaen-mawr fwy ar y cyngor cymuned nag a gafodd yn incwm. I dalu am y gorwario hwn, cymerwyd arian o’r cronfeydd wrth gefn, gan olygu nad oedd gan y Cyngor bron ddim arian wrth gefn. Mae hyn yn ôl adroddiad, sydd o ddiddordeb i’r cyhoedd, a gyhoeddwyd heddiw (17 Hydref 2019) gan yr Archwilydd Cyffredinol.

Mae’r adroddiad heddiw yn dangos bod y Cyngor wedi defnyddio ei weddill yn sylweddol iawn i dalu am ei wariant yn ystod 2016-17, 2017-18 a 2018-19. Er i’r symiau oddi wrth bobl yn talu treth gyngor wedi cael eu cynyddu bob blwyddyn yn ystod y cyfnod hwn, roedd gwariant blynyddol Cyngor Tref Penmaen-mawr yn fwy na’r arian a ddaeth i mewn. Nid oedd yn bosibl i’r lefel hon o wario barhau, gan fod terfyn amser ar allu’r Cyngor i ddibynnu ar ei gronfeydd wrth gefn, ac ar 31 Mawrth 2019 roedd yr arian yn y cyfrif cadw yn y banc bron wedi dod i ben.

Mae’r adroddiad yn rhoi manylion am nifer o fethiannau yn system llywodraethiant y Cyngor a gyfrannodd at ei reoli ariannol gwael. Roedd hyn yn cynnwys craffu annigonol ar y cyfrifon, gosod cyllideb yn annigonol, a diffyg dealltwriaeth briodol o gynnwys ei gronfeydd wrth gefn. Mae hefyd yn destun gofid fod rhybuddion gan yr archwilydd mewnol wedi eu hanwybyddu gan y Cyngor.  

Ers y cyfnod dan sylw mae’r adroddiad yn nodi bod y Cyngor wedi gweithredu nifer o newidiadau i fynd i’r afael â’r gwendidau mewn llywodraethiant, sydd wedi golygu bod mwy o arian yn weddill. Mae’r adroddiad yn gwneud nifer o argymhellion i’r Cyngor, gan gynnwys:

• Atgyfnerthu trefniadau llywodraethiant
• Mwy o eglurder yn y broses gaffael
• Sicrhau bod gwybodaeth a ddefnyddir wrth wneud penderfyniadau ariannol ar gael yn haws ac yn fwy amserol
• Ailadeiladu hyder a pharch y naill ochr a’r llall ymhlith ei aelodau

Cyhoeddir yr adroddiad hwn ar y cyd ag adroddiadau sydd o ddiddordeb i’r cyhoedd ar gyfer Cyngor Cymuned Llanfrothen, Cyngor Cymuned Llanfair-pwll a Chyngor Cymuned Rhosyr. Mae’r adroddiadau hyn yn gosod allan fethiannau mewn trefniadau llywodraethiant a diffygion mewn rheolaeth ariannol a rheolaeth fewnol, sydd wedi achosi barn amodol. Roedd y tri chyngor wedi methu â chadw cofnodion cyfrifo priodol fel sy’n ofynnol dan Reoliad 6 o Reoliadau Cyfrifon ac Archwilio (Cymru) 2014.

Meddai’r Archwilydd Cyffredinol, Adrian Crompton, heddiw:

“Mae’r gorwario gan Gyngor Tref Penmaen-mawr yn hollol gywir yn fater o bryder i’r cyhoedd, ac mae’n galondid i mi fod y Cyngor ers hynny wedi gwneud newidiadau i fynd i’r afael â’r gwendidau a nodwyd yn fy adroddiadau. Mae’n bwysig i bob un o’r pedwar cyngor ddysgu o ddarganfyddiadau fy adroddiadau a mynd i’r afael â’r  diffygion rwyf wedi eu nodi. Mae gan aelodau o’r Cyngor gyfrifoldeb i drigolion lleol i sicrhau gofalu’n briodol am arian cyhoeddus a bod cynghorau’n byw o fewn eu hadnoddau ariannol.”

Diwedd

Nodiadau i Olygyddion:

• Gan weithredu dan drefniadau wedi’u dirprwyo ac ar ran Archwilydd Cyffredinol Cymru, mae’r Archwilydd Cyffredinol Cynorthwyol wedi cyhoeddi’r adroddiadau hyn dan adran 22 o Ddeddf Archwilio Cyhoeddus (Cymru) 2004.
• Mae’n ofynnol i’r Archwilydd Cyffredinol ystyried cyhoeddi adroddiad sydd o ddiddordeb i’r cyhoedd ar unrhyw fater sylweddol a ddaw i’w sylw yn ystod archwiliad, a dod â hyn i sylw’r cyhoedd a’r corff sy’n cael ei archwilio.
• Mae’n gyfle i’r Cyngor esbonio’r camau pwysig mae wedi eu cymryd i wella trefniadau ac i sicrhau bod y risg i fethiannau felly ailddigwydd mor isel â phosibl.
• Ar ôl cyhoeddi adroddiad sydd o ddiddordeb i’r cyhoedd, mae’n ofynnol i’r Cyngor ystyried yr adroddiad mewn cyfarfod llawn o’r Cyngor cyn pen mis ar ôl dyddiad ei gyhoeddi. Yn y cyfarfod, rhaid i’r Cyngor benderfynu a yw’r adroddiad yn golygu bod angen iddo gymryd unrhyw gamau; a yw’r argymhellion yn yr adroddiad i gael eu derbyn; a pha gamau (os o gwbl) i’w cymryd i ymateb i’r adroddiad a’r argymhellion.