Yr hyn y gwnaethom fwrw golwg arno

Mae’r adroddiad hwn yn ymwneud â’r system sy’n cefnogi pobl ag Anghenion Dysgu Ychwanegol (ADY) yng Nghymru. 

Fe wnaeth Deddf Anghenion Dysgu Ychwanegol a’r Tribiwnlys Addysg (Cymru) 2018 gyflwyno system newydd i helpu dysgwyr ag ADY. Y nod oedd creu system sy’n fwy integredig, yn fwy cydweithredol ac yn canolbwyntio’n fwy ar yr unigolyn. 

Fe wnaethom ystyried a yw cyrff cyhoeddus yn deall y galw, capasiti a sgiliau’r gweithlu, costau a deilliannau lle mae ADY yn y cwestiwn. Fe wnaethom ganolbwyntio’n bennaf ar Lywodraeth Cymru a chynghorau, a’u cylch gwaith mewn perthynas ag ADY mewn ysgolion. 

Pam fod hyn yn bwysig 

Gall plant a phobl ifanc ag ADY fod ag ystod eang o anghenion amrywiol. Beth bynnag fo’u hanghenion, dylai’r system ADY helpu i oresgyn rhwystrau fel bod dysgwyr yn gallu gwireddu eu llawn botensial. 

Cyn y system newydd, nid oedd gwarchodaeth statudol mewn perthynas â’r cymorth i ddysgwyr nad ydynt eto mewn addysg. Fe wnaeth y Ddeddf estyn darpariaeth i ddysgwyr 0-25 oed. Ac fe ddisodlodd ddwy system ar wahân, y naill yn helpu dysgwyr hyd at 16 oed ag Anghenion Addysgol Arbennig (AAA) a’r llall ar gyfer dysgwyr ôl-16 ag anawsterau dysgu neu anableddau. Bu’r hen system a’r system newydd yn rhedeg ochr yn ochr â’i gilydd trwy gyfnod pontio graddol rhwng mis Medi 2021 a mis Awst 2025. 

Un o’r newidiadau allweddol fu’r Cynllun Datblygu Unigol (CDU) statudol newydd. Fe wnaeth y CDU ddisodli cymorth AAA anstatudol – gweithredu gan yr ysgol, gweithredu gan yr ysgol a mwy – a datganiadau statudol o AAA. Yn flaenorol, roedd datganiadau’n cael eu cadw ar gyfer grŵp cymharol fach â’r anghenion mwyaf. Ond mae’r system newydd yn rhoi CDU i bob dysgwr ag ADY. 

Wrth gyflwyno’r Ddeddf, dywedodd Llywodraeth cymru fod y system flaenorol ‘yn gymhleth, yn ddryslyd ac yn wrthwynebol’. Fodd bynnag, mae nifer o adolygiadau wedi canfod bod heriau’n dal i fodoli yn y system newydd. Rydym yn cyfeirio at dystiolaeth o amryw ffynonellau eraill yn yr adroddiad hwn. 

Yr hyn yr ydym wedi’i ganfod 

Canfuom fod y system dan straen ac yn wynebu heriau sy’n bygwth ei chynaliadwyedd. Nid oes gan gyrff cyhoeddus ddarlun cyflawn o’r galw, costau a deilliannau felly nid oes ganddynt ddigon o wybodaeth i gynllunio a chyllidebu’n effeithiol, ac i’w defnyddio i asesu gwerth am arian. Yn y pen draw, mae gennym ni bryderon ynghylch perfformiad y system ar hyn o bryd i gynorthwyo dysgwyr i wireddu eu llawn botensial. 

Fe ffurfiom ni’r farn hon am y rhesymau canlynol: 

• nid oes gan y system ddata digon da i ddeall maint y galw a’r cymhlethdod cynyddol; 
• mae data tameidiog ar y gweithlu’n cyfyngu ar ddealltwriaeth y system am ystod o heriau o ran capasiti a sgiliau; 
• nid oes gan gyrff cyhoeddus ddealltwriaeth ddigon da am gostau ADY, ac mae gennym ni bryderon ynghylch cynaliadwyedd ariannol y system; ac 
• mae nodau’r system ADY yn eglur ond dim ond darlun cyfyngedig sydd i ddangos a yw’n dwyn deilliannau da i ddysgwyr ac mae’r system yn dal i fod yn wrthwynebol er gwaethaf tystiolaeth o beth gwelliant. 

Yr hyn yr ydym yn ei argymell 

Mae ein hargymhellion yn canolbwyntio ar wella data am ddysgwyr ag ADY a’r gweithlu, gwneud cost cymorth i ddysgwyr yn fwy tryloyw, a chasglu data ar ddeilliannau. Ein nod yw cefnogi cynllunio hirdymor gwell a sicrhau bod cymorth i ddysgwyr ag ADY yn cael yr effaith a ddymunir. 

Mae ein hargymhellion yn canolbwyntio ar Lywodraeth Cymru a’i rôl fel galluogwr newid ar lefel genedlaethol. Serch hynny, bydd angen cynnwys ystod eang o gyrff cyhoeddus er mwyn i’n hargymhellion gael eu rhoi ar waith yn llwyddiannus. Mae iddynt berthnasedd ehangach, felly. Bydd cynigion y mae Llywodraeth Cymru wedi ymgynghori arnynt yn ddiweddar yn effeithio ar gyrff eraill hefyd.